Концепция историзма в творчестве Сотима Улугзода тема диссертации и автореферата по ВАК РФ 10.01.03, кандидат наук Бакоева, Сайрам Абдусатторовна

• Бакоева, Сайрам Абдусатторовна
• кандидат наук
• 2011

Оглавление диссертации кандидат наук Бакоева, Сайрам Абдусатторовна

Мундарича

Мукаддима.....................................................................3-12

Боби аввал. Заминахо ва мархилахои асосии фарохдм омадани назари таърихии Сотим Улугзода

1.1. Сарнавишти нависанда ва идроки таърих...................13-25

1.2. Нащпи тарчумаи бадей дар ташаккули диди таърихии Сотим Улугзода.............................................................................26-49

Боби дувум. Шинохт ва тасвири таърих дар осори бадеии Сотим Улугзода

2.1. Х^икояи «Марги хофиз» ва киссаи «Ривояти сугдй».........55-82

2.2. Хдмосаи таърих дар эчодиёти Сотим Улугзода («Восеъ» ва «Фирдавсй»).......................................................................83-126

2.3. Тачдссуми худшиносии таърихии халк; дар осори драмавй ва синамоии Сотим Улугзода...................................................127-140

Хулоса.......................................................................141-146

Фехрасти адабиёт.........................................................147-156

Введение диссертации (часть автореферата) на тему «Концепция историзма в творчестве Сотима Улугзода»

Мук;аддима

А^амияти мавзуъ. Иртиботи таърих бо хаёти инсонй, ки хар ду тобеъи пизоми иллат ва маълул ба назар мерасанд, аз замонх,ои кадим модаи таърихро бо модаи шеър (адабиёт) наздик кардааст, ки гурухе аз сохибназарон таърихро бо шеър (ва адаб) мукоиса кардаанд ва онро бешу кам аз як манула донистаанд.

Шояд Арасту ба хдмин далел дар «Фани шеър» шеър ва таърихро мукоиса карда, хатто шеърро фалсафитар аз таърих медонад. Ин донои юнонй тафовути байни шеър ва таърихро аз он иборат медонад, ки шеър бо он чи эхтимолй аст сару кор дорад, дар сурате, ки таърих сару кораш бо чизест, ки вок;еъ шудааст, харчанд гайриэхтимолй бошад ^ам. Зимнан бояд гуфт ки албатта байни он чи хаёлй аст, вале мухтамал бо он чи вокеъ шудааст, вале гарибу номухтамал тафовути зиёд аст (4, 28).

Дарвок;еъ, он фаркияте, ки Арасту дар байни таърих ва шеър (адаб) мебинад, андешаест, ки баъдиниёни у, аз Сисро ва Кантилин гирифта, то хакимон ва муфассирони ахди э^ё хамонро меъёри тафовути байни кори шоир ва муаррих шинохтаанд. Арасту дар ин боб фаротар рафта, хотирнишон мекунад, ки хунар сару кораш бо сохтан аст, дар сурате, ки сару кори илм (таърих) бо донистан аст аз тарики асл ва зобита. Ин каломи Арасту дар китоби ахлок,и у нишон медихдд, ки таърих чун бо сохтан сару кор надорад дар назди у хунар шинохта намешавад ва масоили марбут ба таърих дар асл марбут ба шинохт аст, аммо шинохти чузъиёт. Масъалаи он ки Арасту шеърро фалсафитар аз таърих мехисобад ба хамин фахмиши у вобаста аст, яъне шинохти таърих ба шинохти чузъиёт ва афрод вобаста аст.

Ба хамин далел, назди Арасту аз трожедихое, ки шоирони Юнон сохтаанд, хамонхо, ки бар киссахои хаёлй, аммо мухтамал асос ёфтаанд, писандидатар ва фалсафитар аз онхое будаанд, ки дар асоси таърих ва саргузашти хонадонхо ва пахлавонони кадим сохта шудаанд, харчанд маъхазашон таърих бошад хам на мухтамал аст, на боваркарданй.

Чунонки мебинем, таърих назди трожединависони Юнон низ модае будааст барои шеър.

Агар хазорхо сол пеш дидгоххои донишмандон дойр ба пайванди таърих ва адабиёт чунин будааст, пас имруз низ назархо такрибан хамон аст, фа^ат дар умк ва вусъати диду водидхо тагйирот ва тахаввулоте ба назар мерасаду бас.

Дар мавриди иртиботи Сотим Улугзода бо таърих ва бахрабардории олимонаю адибона аз он домани андешаро метавон тагйир дод ва вусъат бахшид. Ба ифодаи дигар, бо тамоми кдтъият метавон хулоса кард, ки таърих Улугзодаро сохт, таърих Улугзодаро нависанда кард. Вокеан хам дар байни нависандагони точик таваччух ба чанбаи тачоруби судманди таърих хеч чо мисли осори дар мавзуи таърих навиштаи Сотим Улугзода ба кадри худогох ва чиддй дунбол нашудааст. Мехвари аслии андешаи нависанда дар ин боб бар гирди масъалаи хисмати таърихии хал^и точик, тамаддун ва асбоби инхитоти он мегардад. Барои Сотим Улугзодаи нависанда фоидаи баррасй ва арзёбии сарнавишти таърихии халхи точик ва корномаи фарзандони шарафманди он, пеш аз хама, иборат аз дарёфти дарсхои таърих -ибратхои он будааст.

Ба назари мо, нахзати худогохй ва худшиносии миллй боиси пайдоиш ва ташаккули як навъи хоси алокд ва хатто хаячон нисбат ба гузашта дар хиссу идроки нависанда гардид. Барои нависанда шинохти гузашта дарёфти замони хол ва беш аз ин рунамоии ояндаи рушан буд. Бинобар ин хам таърихият аз фазилатхои хоси эчодй ва хунари нависандагии Сотим Улугзода буда, то чое махсусиятхои фардияти эчодиёти уро муайян намояд хам, хеч гох «хадяи табиии такдир» набудааст. Балки нависанда факдт дар натичаи омузиш ва захмати тулонй ба дарёфти шинохти гузашта ва корбасти он дар осори бадеияш муваффах шудааст.

Мохият ва арзиши таърихияти осори С.Улугзода пахлухои дигар низ дорад, ки таххихи хамачонибаи он барои ошкор кардани арзишхои

■■ c i s

хмаънавии адабиёти навини точик, ба хусус насру драматургияи он мусоидат хохад кард. Ин масъала на фахат ба хайсияти инсонй ва шахсияти хунарии нависанда марбут мешавад, балки ба дурнамои дарки масъалаи миллияти адабиёт, худшиносй ва худогохии миллй низ пайванд мехурад.

Сотим Улугзода баъд аз устод Айнй шояд ягона нависандае бошад, ки масъалаи хдстии таърихии точикон ва кисмати намояндагони барчастаи таърих ва маданияти халк; беш аз хама диктата уро ба худ чалб карда бошад. Мухдккикон хусусияти асосии таърихияти асархои устод Айниро дар «фарогирии вусъатнок ва гуногунии шаклхо» (18, 428) дидаанд, ки онро дар эчодиёти Улугзода мушохида намекунем. Вале ин нависанда бо фаъолияти босамараш ба фароянди тозае огоз ниход, ки мухимтарин фазилати он фарогирии зебоишинохтии таърих буд, ки на факдт ба вокеияти хастии маънавии таърихии точикон такя дошт, балки дидгоххоро ба ин масъала тагйир дод. Ба ифодаи дигар, С.Улугзода аввалан дар ин замина бештар аз хама ба мушаххасот ва мухаддасоти таърихи миллат таваччух кард, дигар ин ки вай дар тачрибааш тахкики илмиро бо таххихи бадей созиш дода, аз назари фарогирии жанрхо ва анвои хунарй низ ба корхояш вусъат бахшид. Аз ин мавхеъ, хусусияти диди хамосии вохеият арзиши таърихияти осори уро ба маротиб бештар кард.

Диди ичтимой ва зебоишинохтии С.Улугзода дар солхое ташаккул ёфт, ки аз як су гурухе, хатто аз хаммиллатонаш, хастии таърихй ва адабиёти боганои точиконро инкор мекарданд, аз суи дигар, мисли донишманди рус профессор Андреев уро ба шинохтани халхи худ, ки «ба сабаби садхо сол дар хайди зулм, торикй ва бесаводй монданашон шоирон ва олимони бузурги худро дуруст намешиносанд, ё ки фаромуш кардаанд» (107, 270), савх мед од. Аз ин чихат шахсияти инсонй ва адабии С.Улугзода пургунчоиш ва серсоха буда, бешак, фазилатхои хунарии у аз ин сарчашма бахраманд будаанд. Вай агар аввалин хадамхояшро хамчун тарчумон ба майдони адабиёт гузошта бошад, баъд чун мунаххид,

нависанда, адабиётшинос ва таърихнигор шухрат ёфт. Фаъолияти серсохаи у сабаб шудааст, ки на адиб ва мунаккиди содае бошад, на нависандаю муаррих ва тарчумони маъмулй. Серсодагии фаъолияти вай ба инкишофи хаматарафаи шахсияти адабиаш мусоидат кардааст.

Сотим Улугзода аз чехрадои намоёни адабиёти асри бисти точик буда, дар рохи ташаккул ва пешрафти наср, драматургия, тарчумаи бадей садми бузург гузоштааст. Хидматхои у дар таърихи фарханги мо бо ин мавдуд намешавад. Вай ба маънои томи сухан аз бунёдгузорони улуми адабиётшиносй ва таърихнигорй буда, барои омузиш, нашр ва таблиги адабиёти гузашта ва муосир хидматхои пурарзиш кардааст.

Аммо бузургтарин хидмати Сотим Улугзода дар тамаддуни мусоири точик ба масъалаи таъйиди хастии таърихй ва фархангии точикон марбут мешавад, ки ба кавли Худой Шарифов барои ин тарафи фаъолияташ «арзанда аст, ки ба у мучассамаи ёдгорй гузошта шавад» (126, 310). Сотим Улугзода ба воситаи осори насрй ва драматургиву синамоиаш масъалаи ифтихори миллиро бо катъият ба миён гузошт. Драмахои «Рудакй», «Темурмалик» ва «Алломаи Адхам ва дигарон» такдири шахсияти точик, дифои манфиатхои онро хадафи мавзуъ ва мазмун к;арор доданд. Романи «Восеъ» бошад, тасвири сахнахои пурфочиаи зиндагии мардуми точик дар асри нуздад мебошад. Дар ягон асари дигар муносибатхои точикон бо дигар ак;воми Осиёи Миёна ба ин густурдагй тасвир нашудаанд (126, 310). Дар ин замина осори бадеии С.Улугзода тасвири армону хохишхо дар симои шахсиятхои миллй мебошад. Ба ифодаи дигар, С.Улугзода на факдт равиши тозаи диди таърихии бадеиро дар адабиёти муосири точик вазъ кард, балки ба адабиёти миллй хамчун тачассумгари ормонхои миллй ва манфиатхои таърихй афзалият бахшид. Аз ин чихат омухтани хаёт ва эчодиёти у, ба хусус диди таърихияти тасвир дар тарикати хунарии у хам арзиши хунарй ва омузандагй дорад, хам барои зинда доштани рухи таърих, афзудани хисси ифтихори миллй, ки низ эъморгари хастии чисмонй ва маънавии миллат аст, нихоят мухим ва арзишманд аст. Илова ба ин,

Сотим Улугзода ба воситаи осори бадеиаш усулхои гоявию зебоишинохтиро дар адабиёти точик ташаккул дода, ба амихрафти таърихияти он мусоидат кард.

Мутаассифона, харчанд нахши Сотим Улугзода дар ташаккул ва пешрафти адабиёти муосири точик, ба хусус наср эътироф шуда бошад хам, дойр ба пахлухои гуногуни хунари нависандагии у тадк,ик,оти чиддие ба вучуд наомадааст. Аз чумла, агар баъзе ишорахоро истисно кунем, масъалаи таърихияти эчодиёти у, ба дарачае, ки лозим буд, то имруз омухта нашудааст.

Дарачаи тахкици мавзуъ. Оид ба заминахои таджики хаёт ва эчодиёти нависанда метавон гуфт, ки аввалин таваччух, ба фаъолияти у марбут мешавад ба тарчумаи асари нависандаи рус М.А.Алексеев «Сам ва Дик», ки мавриди таваччухи устод Айнй харор гирифта будааст (132, 9-10). Баъдтар адабиётшинос М.Хохомова дар рисолаи номзадиаш дойр ба мавзуъ ва гояи романи «Навобод» бахс кард.

Солхои пан чоху ми асри гузашта хаёт ва осори Сотим Улугзода бештар мавриди таваччухи мухаххихон харор мегирад, ки дар ин замина тадхихоти адабиётшинос Лариса Демидчик чолиби диктат мебошад. Мухаххих нахустин бор масъалаи пайдоиш ва ташаккули драматургияи точикро ба миён гузошта дар бораи аввалин драмахои С.Улугзода маълумот медихад. Ин аввалин тадхихотест, ки дойр ба огозговдои зехнияти таърихии С.Улугзода баъзе мушохидахоро дар бар мегирад (36, 29), ки имруз низ арзишманд аст. Дар хамин давра махолахои Чдлол Икромй «Нависандаи боистеъдод» (44) ва И.Брагинский «Назаре ба тараххиёти адабиёти советии точик» чоп шуд, ки дар онхо дойр ба баъзе пахлухои хунари нависандагии С.Улугзода аз чумла таваччухи у ба таърих баён шудааст (14, 20).

Баъдтар дойр ба хаёт ва эчодиёти нависанда як силсила махолахо чоп шуданд, ки бештарини онхо хусусияти чашнй дошта, дойр ба баъзе пахлухои зиндагиномаи инсонй ва хунарии адиб маълумот медиханд. Дар ин замина метавон аз махолахои Ч,.Икромй (44), С.Табаров (96),

М.Муллочонов (59), ва М.Турсунзода (99) ном бурд, ки дар баъзеи ощо дар бораи заминало ва равишхои диди таърихписандии нависанда сухан меравад ва поёнтар, чое, ки лозим аст, мо ба накду арзёбии баъзеи ин маколах,о боз хох,ем гашт.

Аввалин асари тадкикртие, ки дар он оид ба баъзе хусусиятхои сабки эчодии Сотим Улугзода маълумот дода шудааст, «Очерки таърихи адабиёти советии точик» мебошад. Муаллифони ин китоб тавачдухи С.Улугзодаро ба таърих хамчун гояи ватандустй шарху тафсир кардаанд (74, 380). Дар хамин давра очерки танкддй-библиографии И.С.Левшина «Сотим Улугзода. Эчодиёт нашр шуд, ки дар кдтори дигар масъалахо муаллиф таваччухи нависандаро б а масъалаи сарчашмахои хисси ватандустй чалб мекунад ва таърихро дар ин замина омили мухим медонад (49, 37).

Дар соли 1961 панчохсолагии адиб чашн шрифта шуд. Ба ин муносибат рисолаи М.Шукуров «Сотим Улугзода» нашр гардид, ки муаллиф дар баробари мурури рохи зиндагй ва эчодиёти нависанда дойр ба диди таърихй ва осори драмавии дар мавзуи таърих навиштаи муаллиф бахс мекунад. Таваччух- ва майлони таърихписандй ва хдкикдтнигории Сотим Улугзода хамчун натичаи ташаккули хусусияти реалистии хунари нависандагии у маънидод шудааст (130, 7-9). Ин рисолаи М.Шукуров баъд аз «Очерки таърихи адабиёти советии точик» тадкикоти нисбатан мукаммал оид ба хаёт ва эчодиёти С.Улугзода буда, дар он дойр ба таваччухи нависанда ба мавзуи таърих баъзе мушохидахои мухдм ба назар мерасад.

Асари дигаре, ки дойр ба хаёт ва фаъолияти эчодии С.Улугзода маълумоти нисбатан мухим ва сахехи илмй медихад, рисолаи Кенчабой Юсуфов «Сотим Улугзода ва повести тарчумаихолии у «Субхи чавонии мо» мебошад (132). Адабиётшинос Х.Асозода дар мачмуъ ин китобро нахустин асари илмие медонад, ки «то нимаи аввали солдои хафтодум дар бораи хаёт ва фаъолияти Сотим Улугзода ва киссаи «Субхи чавонии мо» маълумоти заруриро дар бар мегирад» (6, 5). К.Юсуфов дар боби

«Хдёт ва фаъолияти эчодии Сотим Улугзода»-и рисолааш аввалин бор дар адабиётшиносии точик дойр ба асархои сахнавй ва синамоии нависанда муфассал сухан ронда, таъкид мекунад, ки «Сотим Улугзода ба омухтани сарчашмахои таърихию адабии асрхои IX-X машгул шуда, оид ба хаёти Ибни Сино материали фаровоне чамъ намуд» (132, 34). Баъд мухаххих аз таълифи филмномахои «Ибни Сино» (1953) бо хамка л амии В.Виткович ва «Кисмати шоир» (1960) ва драмаи «Рудакй» хабар дода, драмаи «Рудакй»-ро аввалин намунаи жанри таърихии тарчимаихолй дар драматургияи точик (132, 34) эътироф мекунад ва оид ба таърих ва чараёни таълифи ин асар муфассал сухан меронад. Мухаххих дар таълифи драма хамчун сарчашмаи асосй ва боэътибор истифода шудани «маъхазхои адабию таърихй ва ашъори бохимондаи шоир»-ро сабаби муваффахияти ин асар маънидод мекунад (132, 35).

Охири солхои шаст хисмат ба руи С.Улугзода нахандид. Хдчрати эътирозомези писараш Азиз аз Шуравй хамчун хиёнат ба ватан таъбир шуд ва дар ин мочарои сиёсй нависанда ранч кашид. Як муддат у ва осораш аз мадди назари чомеа ва чомеадорон канор афтод. Фахат ибтидои солхои хафтод то чое монеъахои сиёсй бардошта шуд ва махз дар хамин давра таххики филологии осори нависанда дар сатх ва дигар савия вусъати бештар пайдо кард. Таълиф ва нашри як силсила махолаву рисолахо, аз чумла таълифотхои М.Шукуров (128), Р.Мусулмониён (61), Х.Шарифов (123; 122; 126), М.Рачабй (80; 79; 78), Ч,Бахозода (10; 9), Л.Н.Демидчик (36; 32; 33; 34), Р.Мусулмониён (60; 61), А.Турсунов (109), А.Насриддинов (67), А.Набавй (62; 63) ва гайраху натичаи хусни таваччух ва эътирофи халлохияти хунари нависанда буд. Дар тадкихотхои М.Шукуров, Л.Демидчик, Х.Шарифов, Р.Мусулмониён, Х.Асозода аввалин бор дар адабиётшиносии точик хусусиятхои таърихй ва таърихияту миллияти осори нависанда мавриди нахд ва арзёбй харор гирифт, ки мо дар мавридхои зарурй ба мулохизоти ин донишмандон истинод хохем кард.

о ■ ю- 'О'

Хадаф ва вазифахои тадкик;от. Аз мутолиа ва накди тадкикотхои анчомгирифта метавон ба чунин натичд расид, ки ба ч;уз дар маколахои М.Шакурй (М.Шукуров), Х.Шарифов ва А.Набавй дар атрофи масъалаи осори таърихии С.Улугзода, ба хусус маку лай таърихияти тасвир дар осори у чизи кобили таваччух гуфта пашудааст. Бинобар ин хам бо дарназардошти вазъи феълии омузиши масъалаи таърихияти эчодиёти нависанда хостем б о тахкики рисолавй чойгохи Сотим Улугзодаро дар наср, драматургия ва осори синамоии таърихй муайян карда, хусусиятхои асосии таърихияти осори уро ба кадри кудрат муайян кунем. Барои ба ин хддаф расидан кушиш намудем, ки ба халли масъалахои зерин муваффак шавем:

- заминахо ва мархилахои фарохам омадани диди таърихии нависандаро муайян намуда, ин масъаларо алокаманд бо сарнавишти нависанда ва идроки таърих тахкик карда, накши тарчумаи бадеиро дар ташаккули консепсияи диди таърихии вай муайян намоем;

- зинахо ва хусусиятх,ои таърихияти осори нависанда муайян карда шавад;

- накши хуччати таърих ва хаёли бадей хамчун унсурхои фаъоли тафаккури таърихии нависанда ва таърихияти диди бадеии у муайян гардад;

- равишхо ва хусусиятхои шинохт ва тасвири таърихро дар мисоли асархои насрии нависанда («Ривояти сугдй», «Марги хофиз», «Восеъ», «Фирдавсй»), драмахо («Рудакй», «Чдвонии Сино», «Алломаи Адхам ва дигарон» осори синамоиаш (К^исмати шоир», «Ибни Сино») арзёбй намоем.

- таърихияти тасвирро ^амчун макулаи ибрати таърих ва падид оварандаи худшиносии таърихй арзёбй карда, чойгохи шахсиятхои фархангии таърихиро дар консепсияи идроки бадеии нависанда муайян намоем.

II = • Г;

Усули тадкик. Бо махсади амалй сохтани ин хадафхо мо ба усулхои тахдилии илмиву таърихй ва таърихию адабй содик, будем ва хангоми тахдил аз дастурхои мукоисавй-таърихй ва тахобулии тахлили адабй, ки ба тадкикотхо ва дастурхои назарии назариётчиён ва мухахкихони адабиётшинос Подкоритов Г.А., Бурсов Б.И., Лотман Ю.М., Бахтин М.М., Лосев А.Ф., Томашевский Б.В., Лихачев Д.С., Шакурй М., Табаров С., Шарифов X., Отахонова X., Набавй А. ва дигарон такя дорад, содих будем.

Навии илмии рисола. Он чи ки дар ин рисола нав аст ин аст, ки бори аввал сарнавишти нависанда алохаманд б о мушкилоти идроки бадеии таърих таххих шуда, махулаи таърихияти тасвир хамчун ходисаи адабй ва ифодакунандаи хадафи гоявию бадеии нависанда мавриди арзёбй харор гирифт.

Арзиши назарй ва амалии тадкикот. Ба назари мо ин рисола арзишхои муайяни назарй ва амалй дорад, ки ба тарихи зайл метавон дастабандй кард: мавод ва натичахои тадхихотро метавон хангоми таълифи таърихи адабиёти точик, эчоди таърихи накди адабй ва адабиётшиноей, навиштан ва мураттаб сохтани китобхои дарей ва васоити таълимй аз таърихи адабиёти точикй, суханронихо аз таърихи адабиёт дар макотиби миёна ва олй, хамчунин чун асоси назарй барои мураттаб сохтани таърихи адабиёти имрузаи точик истифода кард.

Сарчашмахои асосии тадкикот. Хднгоми таълифи рисола осори адабй, илмй ва тарчумахои нависанда сарчашмаи асосии таххих буданд. Хдмчунин то чое, ки дастрасй доштем, аз таълифот оид ба зиндагинома ва осори нависанда истифода кардем. Дар чараёни таххих сарчашмахои гуногун ва осори назарй, ки дар замонхои гуногун чоп шудаанд, зери назар буданд ва дар вахти хиёсу мухобила ва хулосабарорихо аз ин осор истифода кардем.

Сохти рисола. Хдмин тарих, рисола иборат шуд аз мухаддима, ду боб ва хулосаю пайнавишт.

Боби аввалро «Заминало ва мархиладои фарохам омадани назари таърихии С.Улугзода» номгузорй кардем, ки низ аз кисматхои «Сарнавишти нависанда ва идроки таърих» ва «Нащни тарчумаи бадей дар ташаккули диди таърихии С.Улугзода» иборат аст.

Боби дувуми рисола «Шинохт ва тасвири таърих дар осори бадеии С.Улугзода» ном дошта, аз кисматхои «Х,икояи «Марги ^офиз ва киссаи «Ривояти сугдй», «Хдмосаи таърих дар эчодиёти С.Улугзода» ва «Тачассуми худшиносии таърихии халк дар осори драмавй ва синамоии С.Улугзода» иборат аст.

Дар хотима хидматхои С.Улугзодаро дар таърихи адабиёти точик дар мисоли таърихияти осори у арзёбй ва кадршиносй намудем.

Список литературы диссертационного исследования кандидат наук Бакоева, Сайрам Абдусатторовна, 2011 год

Фехрасти адабиёт

1. Айнй С. Таърихи амирони мангитй // китоби: Фитрат. Даврахои хукмронии амир Олимхон. Душанбе: палатаи давлатии китобхои 1991. - 63 с.

2. Адхам А. Тардума шеъри ман аст. - Маданияти Тодикистон, 25-уми августа соли 1981.

3. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. История Индии. Москва: Мысл, 1975. - 305с.

4. Аристотель. Дойр ба санъати шеърй. - Дар китоби: Фанни шеър. Душанбе: Ирфон, 1983. - С.15-61.

5. Асмус В. Вопросы теории и истории эстетики. Москва: Искуства. 1968.-248с.

6. Асозода X. Сотам Улугзода ва фодиаи у. Душанбе: «Деваштич», 2005. - 205с.

7. Асрори В., Амонов Р. Эдодиёти даханакии халк. Душанбе: Маориф, 1980.-240с.

8. Атобакй П. Дар пешгохи Фирдавсй, ба боргохи Туе. - Килк, шахривар ва мехри 1370, шумораи 18-19. - С.5-8.

9. Бакозода Ч,. Равзанаи мехр. - Дар китоби: Ч,урахон Бакозода. Андеша ва чехрахои адабй. Душанбе: Адиб, 2005. - С. 3-21.

10. Бакозода Ч|. К^исса аз бахри дафъи малолат нест. Дар китоби: Чурахон Бакозода. Нависанда ва идеали замон. Душанбе, Адиб, 1987. - С.154-166.

11. Бартольд В.В. Сочинения, t.V. Москва: Наука, 1968. - 757с.

12. Белинский В.Г. Полн.собр.соч., Т.П. Москва, 1953. - 350с.

13. Белинский В.Г. Полн. Собр.соч., т. VII. Москва, 1955. - С. 50-70.

14. Брагинский И.С. Назаре ба тараккиёти адабиёти советии тодик. // Шарки сурх, 1948, п.З. - С.20-22.

15. Бузургзода Л., Чдлилов Р. Инъикоси шуриши Восеъ дар фолклор. Сталинобод-Ленинград. 1941. - С. 103-112.

16. Бурсов Б.И. Художественный историзм и личность писателя, Лениздат, 1976. - С.126-150.

17. Винокур Г. Биография и культура. Москва: Наука, 1927. - 186с.

18. Войнич Э.Л. Занбур. Румони таърихй. Тарчумаи С.Улугзода. Нашриёти давлатии Тодикистон, Сталинобод-Самарканд, 1931. -447с.

19. Войнич Э.Л. Турмагас. Душанбе: Маориф, 1982. - 317с.

20. Войнич Э.Л. Овод. Тула, 1984. - 287с.

21. Гогол Н.В. Собр.соч. в 4-х томах, т.1. Москва: Правда, 1968. -С.128-134.

22. Горкий М. Модар (Аз силсилаи «Афсонахои итолиёй»). Душанбе: Маориф, 1983,- 16с.

23. Гуковский Г.А. Пушкин и проблемы реалистического стиля. Москва: Гослитиздат, 1957. - 350с.

24. Гулмурод П. Публицистика и время. Душанбе: Сино, 2002. -128с.

25. Таффоров Р. Х,ам лаъл ба даст ояду... - Маданияти Тодикистон, 28-уми августа соли 1981.

26. Таффоров У. Равшангари таърих. Душанбе: Ирфон, 1990. -208с.

27. Тафуров Б. Тодикон. Таърихи кадим ва асрхои миёна. Китоби якум. Душанбе: Ирфон, 1998. - 639с.

28. Тафуров Б. Тодикон. Охирх,ои асри миёна ва давраи нав. Китоби дуюм, Душанбе: Ирфон, 1998. - 412с.

29. Давронов А. Адабиёт ва маърифати инсон. Душанбе: Статус, 2006. - 304с.

30. Давронов А. Орбита взаимодействия литератур. Душанбе: Ирфон, 2008. - 394с.

31. Демидчик Л. Аз сухан ба амал гузарем. - Маданияти Точикистон, 30-уми октябри соли 1981.

32. Демидчик Л. Таджикская драматургия 40-50-х годов. Душанбе: Ирфон, 1965. - 120с.

33. Демидчик Л. Сотим Улугзода. - Дар китоби: Эъдози сухан, Душанбе: Адиб, 1992. -434с.

34. Демидчик Л. Хдракати адабии солхои ей, хусусият ва тамоюлоти асосии он. - Дар китоби: Таърихи адабиёти советии тодик, д.II, Душане: Дониш, 1978. - С.5-44.

35. Демидчик Л., Шукуров М. Охирсухан. - Дар китоби: Сотим Улугзода. Мунтахабот, д. аввал, Душанбе: Ирфон, 1982. - С.440-460.

36. Демидчик Л.А. Зарождение и становление таджикской драматургии (1929-1941). - Вопросы таджикской советской драматургии и театра. Душанбе, 1957. - С.27-31.

37. Демидчик Л. Хдкдкати хаёти халк. Дар китоби: Сотим Улугзода. К^иссахои драмавй. Душанбе: Ирфон, 1984. - С.375-383.

38. Древнегречская литературная критика. Москва: Наука, 1979. -270с.

39. Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика, стилистика. Ленинград: Наука, 1973. - 380с.

40. Ершов Л. Памяти и время. Москва: Наука, 1984. - 240с.

41. Зарринкуб А. Дар бораи таърих. - Дар китоби: Абдулхусайни Зарринкуб. Аз чиздои дигар. Тедрон, 1379. - С.25-68.

42.Зарринкуб А. Ин китобдо, ин нависандагон. - Дар китоби: Абдулдусайни Зарринкуб. Аз чизхое дигар. Техрон, 1379. -С.207-209.

43. Зарринкуб А. Таърихи Эрон баъд аз ислом. Техрон, 1374. - С. 3171.

44. Икромй Ч. Сотим Улугзодаи мо. - Тодикистони советй, 8-уми октябри соли 1961.

Г 150

45. Исоматов М. Тодикон дар тасвири Сотим Улугзода. Душанбе: Ирфон, 2002. - 145с.

46. Копедов Л. Гёте: художественные переводы и «мировая литература». - Дар китоби: Мастерство перевода. Москва: сов. пис., 1973.-406-442с.

47. Костер Ш. Достони Уленшпигел. Душанбе: Ирфон, 1975. - 396с.

48. Кудзод У. Адиб ва забон. - Дар китоби: У рун Кудзод. Лодутй ва баъди у. Душанбе, 2002. - С.9-4.

49. Левшина И.С. Сотим Улугзода. Эдодиёт. Очеркхои танкидй -билиографй. Сталинобод, 1961. - 73с.

50. Ленобль Г. История и литература. Москва, 1977. - 151с.

51. Лихачев Д.С. Земля родная. Москва: Просвешение, 1983. - 252с.

52. Лихачёв Д. Поэтика древнерусской литературы. Ленинград, 1971.-236с.

53. Лосев А.Ф. Проблемы символа и реалистическое искусство. Москва: Искусства. 1976. - 189с.

54. Лотман 70. М. Сотворение Карамзина. Москва: Книга, 1987. -336с.

55. Мирзоев А. Дар атрофи як касидаи Рудакй. - Дар китоби Абдулганй Мирзоев. Сездад макола. Душанбе: Ирфон, 1977. с.154-160.

56. Мирзозода X. Романро проблема мебояд. - Адабиёт ва санъат, 14-уми июни соли 1989.

57. Мирсодикй Ч,. Аносири наср. Техрон, 1367. - 494с.

58. Муллоев А. Чехранигории дунарй дар насри таърихй. Душанбе: Ирфон, 2003. - 173с.

59. Муллодонов М. Нависандае, ки дусташ медорам. - Дар мадмуаи: Хдмкадами халк, хамкадами замон. Душанбе: нашрдавтод, 1962. - С.83-100.

60. Мусулмониён Р. Дар боги Фирдавсй. - Дар китоби: Эъдози сухан. Душанбе: Адиб, 1992. - С. 142-291.

61. Мусулмониён Р. Як маъхази романи «Восеъ». - Дар китоби: Дурахши як ахтари сузон. Мураттибон: В Самад ва Довари Самад. - Душанбе: Матбуот, 2001.

62. Набавй А. Васлгари карндо ва наслдо. - Дар китоби: Абдухолик Набавй. Ч,устордо ва ибтикорот дар наср. Душанбе: Адиб, 2009. С. 115-128.

63. Набиев А. Гавдари сухан. - Дар китоби: Абдухолик Набиев. Адабиёт ва накди адабй. Душанбе: Адиб, 1993. - 260с.

64. Набиев А. Назруллои Бектош ва илму адаби тодики солдои 2030 садаи бист. Душанбе: Ирфон, 2003. - 314с.

65. Набиев А. Таджикская критическая мысл 20-30-х годов и «Шахнаме» Фирдавси. - «Шахнаме» Фирдоуси - величайшее художественное творение в истории мировой цивилизации. Тезисы докладов и сообщений. Душанбе - Тегеран, 1994. - С.11.

66. Найда Юшич. Накши мутарчим. - Баргузидаи маколадой нашри дониш (3). Маркази нашри донишгодй. Техрон, 1365. -С. 15-29.

67. Насриддинов А. Хддиси хирад ва озодагй. - Садои шарк, 1988, №7. - С.125-128.

68. Нафисй С. Мудити зиндагй ва адвол ва ашъори Рудакй. Тедрон, 1382.-675с.

69. Никитина В.Б. Древнеиранская литература. - В книге: В.Б. Никитина, М.В.Баевская, Л.Д.Позднева, Д.Г. Редер. Литература древного востока. Москва: Ун-т, 1962. - С.97-210.

70. Нурдонов Н. Ним асри пурсамар. Душанбе: Ирфон, 1980. -110с.

71,Отахонова X. Масъаладои матншиносии адабиёти муосири тодик. Душанбе: Дониш, 1999. - 198с.

72. Отахонова X. Сайре ба бойгонии Сотим Улугзода. - Дар китоби: Хуршеда Отахонова. Чедрадои шинохта. Душанбе: Адиб, 2002. - С.79-84.

73. Отахонова X. Як сахифаи дурахшони таърихи халк;. - Дар китоби: Хуршеда Отахонова. Пайванди хис ва андеша. Душанбе: Ирфон, 1982. - С.131-138.

74. Очерки таърихи адабиёти советии тодик. Сталинобод, 1957. -С.365-403.

75. Петров С. Исторический роман А.С.Пушкина. Москва, 1953. -240с.

76. Радабй М. Ба фикри ман. Душанбе: Деваштич, 2003. - 213с.

77. Радабй М. Ислом: Ч,адидия ва инк;илоб: Деваштид. (мадмуи маколадо). Душанбе: Дониш, 1997. -245с.

78. Радабй М. Сотим Улугзода абармарди набард ва андеша. Душанбе: Деваштич, 2004. - 172с.

79. Радабй М. Тадкиди таърих - таджики характер. Душанбе: Адиб, 1990.- 189с.

80. Радабй М. Таърихи танкид ва адабиётшиносй. Душанбе: Адиб, 1997.-208с.

81.Радмонов Н. Гудар бе хунар нописанду хор. Газетаи муаллимон, 29-уми сентябри соли 1987.

82. Родманиш И. Сабкхои таърихй ва назарияи нажодии таърих. Техрон: интишороти Кавир, 1370. - 254с.

83. Саидзода А. Аблк;осим Фирдавсй дар тадк;ик;и Садриддин Айнй. - «Шохнома»-и Фирдавсй падидаи бузурги фархангй дар тамаддуни дахонй. Чакидаи мадолот. Техрон: маркази мутолиоти эронй, 1373. - 160-170.

84. Сайфуллоев А. Барои тасвири хдвдонии таърих. - Маориф ва маданият, 13 январи соли 1977.

85. Сайфуллоев А. Бозгуи чанд муаммо. - Садои шарк, 1989, №2. -С.116-126.

86. Сайфуллоев А. Бурду бохти насри тодик. - Садои шарк, 1976, №7. - С. 60-72.

; 52153 152", 53'

87. Сайфуллоев А. Фуруги маънавият. Худанд: нашриёти давлатии ба номи Радим Ч,алил, 2003. - 614с.

88. Салимов Н. Маърифати бадеии таърих. Худанд, 1997. - 176с.

89. Самад Валй. «Шоднома»-и Фирдавсй ва Чернишевский. Нашри дувум (бо тасдеду иловадо). Душанбе, Адиб, с.2005.

90. Самойлов Д. Нравственний смысл истории. - Вопросы литературы, 1987, №6. - С. 146-156.

91. Сервантес де Мигел. Достони айёри ламанчй Дон Кихот. Душанбе: Ирфон, 1974. - 487с.

92.Сервантес де Мигел. Дон Кихот Ломанчинский. Част первая. Москва: Молодая гвардия, 1976. - 416с.

93. Сервантес. Дон Кихот. В двух частях. Част вторая. Москва: Просвещение, 1985. -256с.

94. Синха Н.К., Банерджи А.Ч. История Индии. Москва, 1954. -С.374-377.

95. Сучков Б. Таърихи реализм. Тарчумаи Мухаммад Такии Фаромарзй. Тедрон, 1362. - 180с.

96. Табаров С. Драматурги мадбуби мо. - Маориф ва маданият, 7-уми октябри соли 1961.

97. Табаров С. Таърихи адабиёти асри бистумро бояд ба вудуд овард. - Садои Шарк, 2001, №7. - С. 133-143.

98. Тодикон дар масири таърих: Фарданг ва тамаддуни кишвардои дамсоя. Гирдоварй ва тахдики М.Шакурзода, Техрон, интишороти Алхудо, 1373. - 440с.

99. Турсунзода М. Махорати бадеии нависандагонро пай дар пай баланд бардорем. - Шарки сурх, 1951, №5. - СЛ10-115.

100. Турсунов А. Кадри сухан ва кадри суханофарин. - Садои мардум, 7-уми сентябри 1991.

101. Улугзода С. Алифбо - пайкари тамаддун. - Тодикистони совета, 14-уми октябри соли 1989.

102. Улугзода С. Асархои мунтахаб, д.З. Душанбе, 1987. - 450с.

154 ;:i54

103. Улугзода С. Дар бораи фамилия ва номхо. - Тодикистони сурх, 11-уми июни соли 1940.

104. Улугзода С. Мунтахабот, д. 1. Душанбе: Ирфон, 1982. - 446с.

105. Улугзода С. Реплика ба мунакдид. - Маориф ва маданият, 9-уми октябри соли 1976.

106. Улугзода С. Худшиносии миллй донистани миллат аст. -Газетаи муаллимон, 1-уми январи соли 1983.

107. Улугзода С. Хдкикати асар ва танкиди он. - Маориф ва маданият, 13-уми январи соли 1977.

108. Улугзода С. Ахмади Дониш. Сталинобод, 1954. - 88с.

109. Улугзода С. Восеъ. Душанбе: Ирфон, 1969. - 358с.

110. Улугзода С. Пири хакимони машрик;замин. Душанбе: Маориф, 1980.-138с.

111. Улугзода С. Фирдавсй. Душанбе: Адиб, 1991. - 253с.

112. Улугзода С. К^ссахои драмавй. Душанбе: Ирфон, 1984. -383с.

113. Фитрат А. Шуриши Восеъ. Фирдавсй. Душанбе, 1992. - 62с.

114. Фитрат А. Давраи хукмронии амир Олимхон. Душанбе: Палатаи давлатии китобдо, 1991. - 63с.

115. Флобер Г.О.О литературе, искусстве, писателском труде. Писма, статьи, в двух томах, т.2. Москва, 1984. - 480с.

116. Холмухаммадов Н. Кушоиши кор. - Маданияти Тодикистон, 21-уми августа соли 1981.

117. Х,индушох ибни Сандар ибни Абдуллох Содиби Нахдувонй. Тадорибуссалаф. Техрон. 1312. - 120с.

118. Хршим Р. Масъулиятшиносй. - Маданияти Тодикистон, 18-уми августа соли 1981.

119. Хусейн М., Фаргонй М. К^иссаи кахрамони миллат нотамом намонад. - Тодикистони совета, 7-уми сентябри соли 1991.

120. Шакурй М. Нигохе ба адабиёти тодикии садаи бист. Душанбе, 2006. - 455с.

121. Шакурй М. Х,аёт амри маънавист. - Дар китоби: Мухаммаддони Шакурии Бухорой. Хуросон аст ин до, нашри дуввум, Душанбе: Дониш, 2009. - С.81-111.

122. Шарифов X. Гуяндаи достоин таърихи тодикон. - Дар китоби: Худой Шарифов. Озурдагон ва умедворон. Душанбе: Сино, 2001.-174-195.

123. Шарифов X. Диди дамосаи миллй дар эдоди бадеии Айнй ва дигарон. - Дар китоби: Худой Шарифов. Озурдагон ва умедворон. Душанбе: Сино, 2001. - С. 11-120.

124. Шарифов X. Достони Фирдавсии шоир. - Дар китоби: Худой Шарифов. Озурдагон ва умедворон. Душанбе: Сино, 2001. -С.136-150.

125. Шарифов X. Назарияи наср. Душанбе, 2004. - 319с.

126. Шарифов X. Сухан аз адабиёти миллии тодик. - Дар китоби: Худой Шарифов. Сухан аз адабиёти миллй. Мадмуаи маколах,о. Душанбе, 2009. - С.290-315.

127. Шукуров М. Достони дили озодипарвари халк. - Садои Шарк, 1976, №11. - С. 145-148.

128. Шукуров М. Насри солдои 1945-1974. Инкишофи жанрдо. -Дар китоби: Таърихи адабиёти советии тодик, иборат аз шаш дилд, д. IV. Душанбе: Дониш, 1980. - С.232-335.

129. Шукуров М. Насри реалистй ва тадаввули шуури эстетикй. Душанбе: Ирфон, 1987. - 452с.

130. Шукуров М. Сотим Улугзода. Сталинобод: нашрдавтод, 1961. -73с.

131. Шукуров М. Тардумаи бадей дар мархдлаи имрузаи адабиёти тодик. - Садои Шарк, 1983, к.4. - 113-121.

132. Юсупов К. Сотим Улугзода ва повести тардумаидолии у «Субди давонии мо». Душанбе: Нашриёти «Дониш», 1968. -126с.

133. Ясперск. Смысл и назначение истории. Москва, 1991. - С.32-144.

134. Эльберг Я. Творческая индивидуалност писателя. - Вопросы литературы, 1961, №4. - С.70-84.